Zamek w Chudowie

Pomiędzy Gliwicami a Mikołowem, w niewielkiej miejscowości Chudów, wznoszą się ruiny renesansowego zamku z XVI wieku. To nie jest typowa śląska forteca – zamek powstał na wyspie wśród moczarów, co czyni go wyjątkowym na mapie Górnego Śląska. Dziś, po latach zapomnienia, obiekt tętni życiem dzięki Fundacji „Zamek Chudów”, która odbudowała główną wieżę i stworzyła tu jedno z ciekawszych miejsc dla miłośników historii w regionie.

Pierwsze wrażenie może być mylące – nie zobaczymy tu okazałego pałacu z licznymi komnatami. Zachował się prostokąt murów o wymiarach około 25 na 30 metrów i odbudowana wieża. Ale właśnie ta skromność robi wrażenie, bo pokazuje autentyczność miejsca.

Historia zamku w Chudowie – od drewnianej wieży do romantycznej ruiny

Zamek w obecnej formie powstał w latach 30. XVI wieku z inicjatywy Jana Gierałtowskiego, szlachcica który w 1532 roku nabył dobra rycerskie Chudów-Paniówki. Wcześniej stała tu drewniana wieża obronna – podczas wykopalisk archeologicznych odkryto fragmenty konstrukcji i palisady z tego okresu. Gierałtowski zdecydował się na budowę murowanego zamku z kamienia i cegły, na planie prostokąta z centralnym dziedzińcem otoczonym krużgankami.

Budowa przebiegała etapami. Najpierw wzniesiono samą wieżę, później dobudowano tak zwany budynek pański, a na końcu budynek służebny. W centrum dziedzińca znajdowała się studnia, a dostać się do wnętrza można było wyłącznie drewnianym mostem prowadzącym nad fosą – wprost na drugą kondygnację wieży.

Największą świetność zamek przeżył w XVIII wieku pod rządami rodziny Foglarów. W 1717 roku Mikołaj Voglara przeprowadził gruntowną przebudowę i wyposażył rezydencję z przepychem, czyniąc ją jedną z najwspanialszych siedzib na Śląsku. Po odejściu Foglarów w 1768 roku rozpoczął się okres upadku – zamek często zmieniał właścicieli i podupadał.

Aleksander von Bally, który nabył dobra w 1837 roku, przebudował zamek i dodał szóstą kondygnację wieży. Niestety, jego inwestycje w poszukiwanie złóż węgla kamiennego okazały się nietrafionym pomysłem – w 1844 roku stracił majątek, a dobra trafiły na licytację.

Największa katastrofa miała miejsce w styczniu 1875 roku (niektóre źródła podają noc sylwestrową 1847 roku), gdy zamek doszczętnie spłonął. Hrabia Schaffgotsch, ówczesny właściciel, zabezpieczył jedynie dach, a część murów rozebrano, tworząc modną wówczas romantyczną ruinę. Na dziedzińcu powstał nawet otwarty budynek przeznaczony na koncerty plenerowe.

Odbudowa zamku – jak Fundacja przywróciła życie ruinom

Przez ponad sto lat zamek niszczał. Dopiero w 1995 roku sytuacja się zmieniła – lekarz i działacz społeczny Andrzej Sośnierz założył Fundację „Zamek Chudów”. Od 1999 roku rozpoczęły się intensywne prace rekonstrukcyjne i badania archeologiczne.

Do 2004 roku udało się odbudować i zadaszić wieżę zamkową, podnieść mury wokół dziedzińca do wysokości około 7 metrów, odnowić bramy oraz oczyścić fosę i odbudować most. We wnętrzu wieży powstało muzeum prezentujące zabytki odkryte podczas wykopalisk.

Prace archeologiczne przyniosły fascynujące odkrycia. Znaleziono między innymi fundamenty XIX-wiecznej karczmy-browaru, liczne kafle piecowe z okresu renesansu oraz przedmioty codziennego użytku. Na podstawie tych znalezisk oraz starych ilustracji odtworzono budynek dawnej karczmy, w której dziś działa „Oberża pod Świętym Jerzym”.

Co zobaczysz w Muzeum Zamku w Chudowie

Wieża zamkowa to serce całego kompleksu. Zwiedzanie zaczyna się od piwnic, gdzie mieściły się kondygnacje gospodarcze. Wyżej znajdowała się kondygnacja kuchenna, kancelaria oraz izba mieszkalna z wykuszem latrynowym. Każde piętro pokazuje inny aspekt życia na renesansowym zamku.

Ekspozycja muzeum koncentruje się na zabytkach odkrytych podczas badań archeologicznych. Szczególnie ciekawy jest zbiór średniowiecznych i renesansowych kafli piecowych z różnorodną ikonografią. Wśród nich znajdują się kafle przedstawiające świętego Jerzego – patrona rycerzy, co nie jest przypadkowe, biorąc pod uwagę rycerski charakter rezydencji.

W pobliżu zamku, w odległości około 150 metrów, rośnie najstarsza w Polsce topola bujna, zwana Teklą. To naturalny zabytek, który warto zobaczyć podczas wizyty.

Jarmark Średniowieczny i inne wydarzenia na zamku

Od początku maja do końca września każdy weekend przynosi jakieś wydarzenie. Odbywają się tu inscenizacje historyczne, turnieje rycerskie, zawody łucznicze, koncerty, projekcje filmowe, a nawet występy kabaretowe. Latem na terenie zamku działa labirynt – raj dla dzieci, choć dorośli też chętnie się w nim gubią.

Największą imprezą roku jest sierpniowy Jarmark Średniowieczny, organizowany nieprzerwanie od 1996 roku. Przed zamkiem wyrasta wtedy prawdziwe średniowieczne miasteczko z kramami, namiotami i ludźmi żyjącymi zgodnie z warunkami sprzed setek lat. Można spotkać tu zagranicznych gości, w tym rycerstwo z Włoch czy Niemiec. Stale obecne są kramy z wyrobami rzemieślniczymi, także płatnerskimi.

W Oberży pod Świętym Jerzym serwowane są potrawy według dawnych receptur – warto spróbować podpłomyków. W stylowym wnętrzu organizowane są również historyczne wesela i renesansowe uczty. Atmosfera jest autentyczna, bez sztucznego patosu.

Dla kogo jest zamek w Chudowie

To miejsce sprawdzi się dla różnych grup. Rodziny z dziećmi znajdą tu atrakcje w postaci labiryntu, inscenizacji rycerskich i możliwości zobaczenia prawdziwego średniowiecznego obozu podczas jarmarku. Dzieci uwielbiają przedstawienia z czerwonym smokiem i pokazy walk rycerskich.

Miłośnicy historii docenią muzeum w wieży, zbiory archeologiczne i możliwość zobaczenia autentycznych ruin renesansowego zamku. Nie każdy wie, że był to zamek nizinny – rzadkość na Górnym Śląsku, gdzie dominowały zamki wznoszone na wzgórzach.

Fani klimatycznych miejsc też znajdą tu coś dla siebie. Ruiny mają w sobie romantyczny urok, a otaczający park o powierzchni około 7 hektarów sprzyja spacerom. Zamek upodobali sobie również śląscy motocykliści, którzy regularnie organizują tu swoje spotkania.

Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd

Zamek w Chudowie znajduje się przy ulicy Podzamcze 6 w miejscowości Chudów (gmina Gierałtowice, powiat gliwicki). Zwiedzanie możliwe jest w weekendy, szczególnie od maja do września, gdy odbywają się regularne wydarzenia. Dla grup możliwe jest zwiedzanie w innym terminie po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym pod numerem +48 32 3301 300 (biuro czynne w dni robocze od 9 do 15).

Dojazd samochodem jest najprostszy – zamek leży mniej więcej w połowie drogi między Gliwicami a Mikołowem. Na miejscu dostępne są parkingi, choć w dni największego ruchu turystycznego, zwłaszcza podczas Jarmarku Średniowiecznego, mogą być problemy ze znalezieniem miejsca. Zdarzało się, że goście zostawiali pojazdy nawet dwa kilometry od zamku i szli pieszo.

Na zwiedzenie samego muzeum w wieży wystarczy około godziny. Jeśli jednak przyjedziemy podczas wydarzenia, warto zarezerwować pół dnia, żeby spokojnie obejrzeć inscenizacje, pospacerować po terenie i zjeść coś w oberży. Podczas Jarmarku Średniowiecznego można spędzić tu nawet cały dzień.

Warto połączyć wizytę z obejrzeniem zabytkowego spichlerza z XVIII wieku, który znajduje się w pobliżu. Obiekt został odrestaurowany – odtworzono mansardowy dach, który wcześniej uległ zawaleniu. W przyszłości planowane jest przekształcenie go w stylowy pensjonat.

Kontakt: [email protected], tel. +48 32 3301 300. Aktualne informacje o cenach i wydarzeniach najlepiej sprawdzić na stronie www.zamekchudow.pl.